| Przerażająca relacja Czerwonego Krzyża z Gazy |
|
W niezwykle ostrych słowach Międzynarodowy Czerwony Krzyż upomniał Izrael za uniemożliwianie lub utrudnianie karetkom pogotowia wywożenia rannych z terenów walk w Strefie Gazy.
|
| Chiny już nie chcą pożyczać pieniędzy Ameryce |
|
Chiny zaczynają ograniczać pożyczanie pieniędzy USA w postaci wykupywania amerykańskich obligacji skarbowych - pisze czwartkowy "New York Times". Na krótką metę może to być bolesne dla zadłużonych i pogrążonych w recesji Stanów Zjednoczonych.
|
| Szefowie Gazpromu i Naftohazu jadą do Soczi |
|
Szefowie rosyjskiego Gazpromu i ukraińskiego Naftohazu, Aleksiej Miller i Ołeh Dubyna, z Brukseli razem polecą do Soczi, nad Morzem Czarnym - podała w czwartek wieczorem agencja ITAR-TASS, powołując się na dobrze poinformowane źródło w stolicy Belgii.
|
| "Chwała Bogu, z Polską wszystko uregulowane" |
|
Premier Rosji Władimir Putin wyraził w czwartek zadowolenie ze stanu relacji z Polską w sferze tranzytu rosyjskiego gazu ziemnego do Europy Zachodniej.
|
| Dwudziestu siedmiu ministrów karci Rosję i Ukrainę |
|
Ministrowie spraw europejskich krajów UE przyjęli w czwartek wspólną deklarację, w której ocenili, że w konflikcie gazowym Ukraina i Rosja szkodzą swej wiarygodności, oraz zapowiedzieli przyspieszenie prac nad polityką bezpieczeństwa energetycznego.
|
Sosna zwyczajna
Z Wikipedii
| Sosna zwyczajna | |||||||||||||||||||||||||||||
 |
|||||||||||||||||||||||||||||
| Systematyka | |||||||||||||||||||||||||||||
| Domena | jądrowce | ||||||||||||||||||||||||||||
| Królestwo | rośliny | ||||||||||||||||||||||||||||
| Podkrólestwo | naczyniowe | ||||||||||||||||||||||||||||
| Nadgromada | nasienne | ||||||||||||||||||||||||||||
| Gromada | nagonasienne | ||||||||||||||||||||||||||||
| Klasa | iglaste | ||||||||||||||||||||||||||||
| Rząd | sosnowce | ||||||||||||||||||||||||||||
| Rodzina | sosnowate | ||||||||||||||||||||||||||||
| Rodzaj | sosna | ||||||||||||||||||||||||||||
| Gatunek | sosna zwyczajna | ||||||||||||||||||||||||||||
| Nazwa systematyczna | |||||||||||||||||||||||||||||
| Pinus sylvestris L. | |||||||||||||||||||||||||||||
| Sp. Pl. 1000. 1753 | |||||||||||||||||||||||||||||
| Status ochronny | |||||||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||||||
| Zasięg występowania | |||||||||||||||||||||||||||||
 |
|||||||||||||||||||||||||||||
 Galeria zdjęć i grafik w Wikimedia Commons |
|||||||||||||||||||||||||||||
.gif&filetimestamp=20060313055135){kind=small}
Sosna zwyczajna, oświetlenie dyskotekowe pospolita (Pinus sylvestris L. ) – gatunek wiecznie zielonego drzewa z rodziny sosnowatych (Pinaceae). Występuje powszechnie na terenach górskich Europy Północnej i Środkowej oraz Syberii Wschodniej .
Spis treści |
[ edytuj ] Rozmieszczenie geograficzne
Zasięg sosny zwyczajnej rozciąga się od Wielkiej Brytanii i Portugalii na zachodzie po Serbię , szkoły policealne Kaukaz aż do Morza Ochockiego na wschodzie, meble na północy sięgając krańców Półwyspu Skandynawskiego . W południowej i zachodniej Europie zasięg ten jest poprzerywany, felgi natomiast w środkowej i wschodniej zwarty. Na północnych obszarach zasięgu jest drzewem niżowym, szkoły policealne na południowych występuje w położeniach górskich.
W Wielkiej Brytanii sosna zwyczajna występuje naturalnie tylko na terenie Szkocji , szczawnica chociaż z historycznych zapisów wynika, szczawnica że rosła także w lasach Irlandii , działki w szczawnicy Walii i Anglii . Została wytrzebiona ok. 300–400 lat temu, kosmetyka laserowa w wyniku nadmiernego wyrębu. Podobne fakty miały miejsce w Niemczech i Holandii , jaworki gdzie gatunek ten jest reintrodukowany .
Jako źródło drewna sosna zwyczajna uprawiana była także poza zasięgiem występowania – w Nowej Zelandii i w chłodnych rejonach Ameryki Północnej . Dzięki dużej tolerancji ekologicznej przedostała się z upraw leśnych do naturalnych ekosystemów. W części stanów USA (w regionie Wielkich Jezior i Nowej Anglii ) naturalizowana [1] , studium policealne w innych uznana za gatunek inwazyjny , sypialnie zagrażający rodzimym gatunkom (m.in. w Ontario i Wisconsin ).
[ edytuj ] Morfologia
- Pokrój
- Drzewo iglaste, aparaty cyfrowe zimozielone, podsłuchy korona luźna, stoły z konarami rosnącymi w pozornych okółkach (będących w rzeczywistości ciasnymi spiralami), opony początkowo stożkowata, depilacja laserowa z wiekiem staje się rozłożysta lub parasolowata, materace w zależności od warunków bytowania. Rosnące samotnie sosny mają rozłożyste, szczawnica dosyć gęste korony. Rosnąc w zwarciu w skupiskach leśnych drzewa tracą dolne gałęzie i wykształcają prosty pień o wysokiej koronie. Sosny występujące na terenach nizinnych mają grubsze konary i korony lekko zaokrąglone, fotele z mazażem natomiast występujące na obszarach wyżynnych mają konary cieńsze i pokrój bardziej stożkowaty.
- Pień
- Przeciętnie osiąga wysokość 30 m, monitoring wyjątkowo rośnie do 40 m. Średnica pnia 0, aparaty cyfrowe5–1, suknie ślubne2 m. Kora u podstawy pnia starych drzew jest szarobrązowa i gruba (ok. 10 cm), szczawnica głęboko bruzdowana, pozycjonowanie w górnej części ma zabarwienie czerwonocynamonowe i łuszczy się cienkimi płatami.
- Liście
- Igły szarozielone do niebieskozielonych, kamery osadzone parami na krótkopędach, Szkoły policealne katowice długości 3–5(7) cm, mieszkania w szczawnicy grubości 1–2 mm. Sztywne i twarde, faty zaostrzone, szczawnica drobno piłkowane, pozycjonowanie skręcone dookoła swojej osi. U młodych drzew na szczytach pędów igły mogą występować po 3 lub 4 na krótkopędzie. Pozostają na drzewie od 3 do 6 lat.
- Kwiaty
- Kwiaty męskie są jajowate o żółtym zabarwieniu, meble długości 5–8 mm, w3 gęsto skupione u podstawy młodych pędów. Pojedynczy kwiat stanowią liczne pręciki osadzone na osi, meble każdy z dwoma pylnikami z wyrostkiem łącznikowym. Po przekwitnięciu kwiaty odpadają pozostawiając fragment pędu bez igieł. Kwiaty żeńskie, f-18 w postaci zielonkawych lub czerwonawych łusek zebranych w stojące, nieruchomości szczawnica szyszeczkowate kwiatostany , europa wyrastają na końcach młodych pędów. Łuski okrywowe są przyrośnięte do grzbietów znacznie większych łusek nasiennych.
- Szyszki
- Osadzone na krótkich szypułkach, Szczawnica nieruchomości zamknięte są małe i zielone, Zakopane apartamenty niekiedy zakrzywione, opony zimowe wąskojajowate, w1 z czasem otwierają się i przybierają kształt szerokojajowaty, Telefony brązowieją. Osiągają od 3 do 7 cm długości. Osadzone pojedynczo lub po 2–3 obok siebie. Tarczki łusek (apofyza) romboidalne, reksa różnorodnie wykształcone – od płaskich po stożkowate z niewielkim wyrostkiem (piramidką). Zróżnicowany kształt wyrostka na tarczce, ewery pozwala na wyodrębnienie czterech form szyszek: plana – o słabo wykształconym wyrostku (tarczka prawie gładka), rabaeberek gibba – z wyrostkiem prostym, aktualności hamata – z wyrostkiem zagiętym w kierunku nasady szyszki, pufka reflexa – z wyrostkiem skierowanym ku wierzchołkowi szyszki. Nasiona czarne, długości 4–5 mm, ze skrzydełkiem długim na 12–20 mm, kleszczowato obejmującym nasienie.
- Korzeń
- Korzeń palowy na piaszczystych glebach osiąga głębokość 1, 5–3 m. Większość korzeni rośnie poziomo, około 20 cm pod powierzchnią ziemi.
- Gatunki podobne
- Sosna górska [2] .
[ edytuj ] Biologia
W liściach (igłach) znajduje się od 3 do 13 przewodów żywicznych , położonych pod skórką. Przewody żywiczne otoczone są grubościenną sklerenchymą . Skórka złożona z małych, grubościennych komórek.
Sosna zwyczajna jest gatunkiem jednopiennym , jednak często na poszczególnych pędach, gałęziach i nawet całych drzewach kwiaty są tej samej płci. Kwiaty pojawiają się od połowy maja do połowy czerwca. Kwiaty męskie wyrastają w miejsce igieł, najczęściej w dolnych partiach korony drzewa. Kwiaty żeńskie zlokalizowane są najczęściej w górnej części korony, ale mogą wyrosnąć na każdym odpowiednio nasłonecznionym pędzie.
Sosna jest wiatropylna . Pylenie następuje wczesnym latem. Pyłek unosi się na wietrze dzięki pęcherzykom powietrza – każde ziarno pyłku ma 2 pęcherzyki. Drzewa produkują duże ilości pyłku: kwiat wytwarza ok. 157 tys., kwiatostan ok. 5, 8 mln ziarn pyłku [3] [4] . Wiosną, po około roku od zapylenia, dochodzi do zapłodnienia. Nasiona dojrzewają jesienią tego samego roku, wypadają z szyszek następnej wiosny.
Nasiona zachowują zdolność kiełkowania przez 3 lata (75–95%). Kiełkują w ciągu 3–6 tygodni od wysiewu. Siewki mają różną liczbę liścieni , zazwyczaj ok. 5 (3–9). W pierwszym roku z pąka szczytowego wyrasta pęd z młodocianymi pojedynczymi igłami, a jesienią opadają liścienie. Dorosłe igły na krótkopędzie wyrastają w ciągu kolejnego roku.
[ edytuj ] Ekologia
Tworzy lasy mieszane oraz czyste bory sosnowe zarówno tajgi jak i obszarów górskich Europy w strefie umiarkowanej chłodnej, o klimacie kontynentalnym. Na północy towarzyszą jej świerk pospolity , brzoza brodawkowata , jarząb pospolity oraz topola , na południu dodatkowo sosna czarna , kosodrzewina i limba . Na wschodnich krańcach zasięgu występuje razem z limbą syberyjską .
W Polsce jest najpospolitszą z krajowych sosen, tworzy zespoły borów sosnowych ( sośniny ) (Pinetum) (jako gatunek dominujący), występuje również często w borach mieszanych (Pino–Quercetum). W lasach gospodarczych często sadzi się lite drzewostany sosny pospolitej zwane też monokulturami sosnowymi . W lasach mieszanych zajmuje bardziej nasłonecznione i suchsze zbocza.
Toleruje różne gleby : piaszczyste, gliniaste, także podłoże zawierające łupki i granit , występuje także na torfowiskach . Może rosnąć na glebach o pH od 4 do 7, ale preferuje 4, 5–6 pH [1] . Jest odporna na mrozy i dobrze znosi susze, ale jako gatunek światłożądny źle znosi zacienienie.
Na północnych krańcach zasięgu jest typowym gatunkiem niżowym, rośnie na wysokościach od poziomu morza do 1000 m n.p.m. Na południu jest drzewem górskim i rośnie na wysokościach 1200–2500 m n.p.m. W Tatrach rośnie pojedynczo lub w niewielkich grupach do wysokości 1580 m n.p.m.
Dwuletnie igły sosny zwyczajnej są jednym z najlepszych bioindykatorów roślinnych.
[ edytuj ] Zmienność
Pomimo szerokiego zasięgu występowania sosna zwyczajna jest wyjątkowo jednolita morfologicznie. Obserwowane różnice są większe w obrębie populacji niż pomiędzy nimi [5] . Kilkaset lat badań tego gatunku [1] przyniosło opisanie ponad 140 podgatunków i odmian, najczęściej bez wystarczających przesłanek. Powszechnie zaakceptowano (w 1998 roku) trzy odmiany, chociaż różnice między nimi są nieznaczne [5] :
- P. sylvestris var. sylvestris – występuje od Szkocji i Hiszpanii po centralną Syberię .
- P. sylvestris var. hamata C. Steven (= subsp. hamata (Steven) Fomin) – różni się składem chemicznym żywicy, występuje na Bałkanach, północnej Turcji i Kaukazie .
- P. sylvestris var. mongolica Litvinov (= subsp. kulundensis Sukaczev) – Mongolia , południowa Syberia i północno-wschodnie Chiny .
Wymienia się także kilka dodatkowych odmian, które potencjalnie mogą zostać zaakceptowane w przyszłości. Populacje hiszpańskie, czasem traktowane jako P. s. var. nevadensis H. Christ lub P. s. var. iberica Svoboda, są genetycznie odmienne i wymagają dalszych badań nad ustaleniem dokładnej systematyki.
[ edytuj ] Ekotypy
Sosna zwyczajna dostosowując się do warunków środowiska wykształciła na terenie Polski szereg cennych ekotypów :
- sosna matczańska – Strzelecki Park Krajobrazowy , charakterystyczna dachówkowata kora.
- sosna mazurska (piska) – Pojezierze Mazurskie , Puszcza Piska . Drewno wysokiej jakości, duża żywotność drzew.
- sosna reliktowa – Popradzki Park Krajobrazowy , ekotyp wykształcony w klimacie górskim, główny cel ochrony rezerwatu "Pusta Wielka". Drzewa są dorodne, osiągają wysokość 30 m, średnica pnia dochodzi do 84 cm. Występuje tylko na południu Polski. Jedna z sosen reliktowych rośnie na Sokolicy .
- sosna rychtalska – Lasy Rychtalskie (pasmo Wzgórz Ostrzeszowskich, południowa część Krainy Wielkopolskiej i częściowo Kraina Śląska). W 1938 r. sosny te Międzynarodowa Unia Leśnych Organizacji Badawczych (IUFRO) poddała badaniom, w celu ustalenia ich pochodzenia. W nadleśnictwie Syców wydzielono mateczny obszar nasienny, nazwany obrębem Rychtal. Na tym obszarze nie prowadzi się wyrębu, jedynie zbiera nasiona. Drzewa o szczególnie dobrych parametrach (zdrowe, żywotne, okazałe, o znanym pochodzeniu) wpisuje się do specjalnego rejestru.
- sosna masztowa (supraska) – występuje w Puszczy Knyszyńskiej , populację stanowią najpiękniejsze i najbardziej okazałe egzemplarze sosny zwyczajnej w Polsce. W okolicy miejscowości Supraśl znajduje się drzewostan nasienny. Eksportowana do zachodniej Europy już w XVI wieku z przeznaczeniem na maszty okrętowe , stąd jej nazwa – sosna masztowa.
[ edytuj ] Zagrożenia i ochrona
Sosna zwyczajna ma status ochrony LR/LC w Czerwonej Księdze Gatunków Zagrożonych [6] . Oznacza to, że należy do gatunków wymagających najmniej uwagi (LC), spośród gatunków w niskim stopniu narażonych na wymarcie (LR).
Poszczególne okazy drzew mogą być objęte ochroną jako pomniki przyrody. Przykłady pomnikowych sosen zwyczajnych:
- Koło Sulechowa rośnie uznawana [7] za najgrubszą w Polsce Sosna Waligóra , która ma 625 cm obwodu.
- Opodal wsi Wełecz rośnie sosna zwyczajna będąca od 2002 r. pomnikiem przyrody. Wyróżnia się pokrojem ponieważ na skutek eksploatacji piasku "zawisła w powietrzu" i wygląda obecnie jak drzewo na szczudłach.
- Na trasie Mińsk Mazowiecki – Gliniak rośnie okaz sosny zwyczajnej uznany za pomnik przyrody . Obwód w pierśnicy 3, 6 m, wysokość 22 m.
- W Kampinoskim Parku Narodowym , przy drodze Kampinos – Górki w Obszarze Ochrony Ścisłej Nart rośnie pomnikowa sosna o obwodzie 330 cm, wysokości 22 m [8] .
- "Sosna Powstańców" w Górkach Kampinoskich, od 1984 r. jest wywrócona i sucha [8] .
[ edytuj ] Zastosowanie
[ edytuj ] Surowiec drzewny
Drewno sosny zwyczajnej stanowi jeden z najważniejszych materiałów budulcowych i wykorzystywane jest powszechnie w meblarstwie oraz stolarstwie . Służy także do pozyskiwania celulozy i jako opał. Niegdyś przeznaczane było na surowiec kopalniakowy i słupy teleenergetyczne.
Właściwości drewna sosny zwyczajnej są zbliżone do innych gatunków sosen. Najlepsze właściwości ma surowiec pozyskiwany z drzew w wieku 80–120 lat. Drewno tej sosny jest łatwe w obróbce, żywiczne i niezbyt ciężkie.
- właściwości fizyczne: barwa – od jasnobrązowej do czerwono-brązowej, gęstość – w stanie suchym – ok. 470 kg/m³ (zależnie od warunków wzrostu), porowatość – 60%.
- właściwości mechaniczne: dobra wytrzymałość mechaniczna, sprężyste, miękkie (twardość 28–30 MPa, przy 15% wilgotności).
[ edytuj ] Roślina lecznicza
Jako roślina lecznicza sosna zwyczajna wykorzystywana była od dawna. Doceniano dobroczynny wpływ tych drzew na organizm, zalecając spacery po nagrzanych słońcem, pachnących żywicą lasach sosnowych.
- Surowiec zielarski : młode pędy sosny (Gemmae Pini), igliwie , żywica , drewno . Z pędów i igliwia otrzymuje się olejek sosnowy (Oleum Pini silvestris), pozyskiwany przez destylację surowca z parą wodną. Z żywicy sosnowej (Balsamum Pini silvestris) destylowanej z parą wodną otrzymuje się terpentynę (Oleum Terebinthinae), można ją także pozyskać z odpadów drewna sosnowego. Pozostałością tego procesu jest kalafonia (Colophonium). Podczas suchej destylacji drewna otrzymuje się tzw. dziegieć sosnowy (Pix liquida Pini).
- Skład chemiczny: pędy zawierają: olejek eteryczny ok. 0, 4% (m.in. α- pinen , β-pinen, limonen , borneol ), substancje żywicowe i goryczowe, garbnik , witaminę C . Olejek sosnowy zawiera m.in. mieszaninę α- i β-pinenu, borneolu i jego estru octowego. Terpentyna zawiera α-, β-pinen, kamfen , karen , cymen . Kalafonia jest mieszaniną tzw. kwasów żywicznych. Dziegieć zawiera m.in. gwajakol , krezol , węglowodory aromatyczne i kwasy żywiczne.
- Działanie: pączki sosny działają przeciwbakteryjnie i wykrztuśnie, w niewielkim stopniu moczopędnie. Stosowane w lekkich nieżytach górnych dróg oddechowych. W połączeniu z innymi ziołami używane przy nieżytach żołądka , jelit i dróg moczowych. Olejek sosnowy działa bakteriobójczo, wykrztuśnie, przeciwskurczowo. Stosowany do inhalacji lub jako aerozol w infekcjach gardła, krtani, oskrzeli. Terpentyna działa zewnętrznie antyseptycznie, podobnie jak dziegieć, stosowany niegdyś przy chorobach skórnych.
- Zbiór i suszenie: pędy zbiera się od kwietnia do maja, kiedy pokryte są jeszcze łuskami i żywicą. Zebrane pędy suszy się w przewiewnym i cienistym pomieszczeniu, rozłożone pojedynczą warstwą.
[ edytuj ] Pozostałe sposoby wykorzystania
- W leśnictwie ceniona jest za szybkie odnawianie drzewostanu po pożarach lasu.
[ edytuj ] Szkodniki
Wiele gatunków owadów żyje w szczelinach kory sosny zwyczajnej i stanowi istotne źródło pożywienia dla ptaków zamieszkujących lasy sosnowe np. dla sikory czubatki (Parus cristatus).
Niektóre szkodniki:
- barczatka sosnówka (Dendrolimus pini) – gatunek motyla, występuje masowo w borach sosnowych rosnących na ubogich glebach. Jest pierwotnym szkodnikiem sosny. Gąsienice żerują na igłach, mocno objadając pędy.
- borecznik rudy (Neodiprion sertifer) – owad ten zasiedla przeważnie młode drzewka (także sosny czarnej , sosny wejmutki , kosodrzewiny , limby i innych) składając jaja przy brzegach igieł. Larwy wylęgają się na wiosnę i przez maj i czerwiec zjadają stare igły, pozostawiając młode pędy. Wpływa to hamująco na przyrost drzew.
- cetyniec mniejszy (Tomicus minor) – wtórny szkodnik sosny, kornik żerujący pod cienką korą.
- cetyniec większy (Tomicus piniperda) – kornik będący groźnym wtórnym szkodnikiem sosny. Larwy żerują pod grubą korą, uszkadzają ją i kora odpada płatami.
- mszyce – żerują na igłach wysysając sok.
- poproch cetyniak (Bupalus piniaria) – sosna zwyczajna jest podstawową rośliną żywicielską tego motyla. Larwy żerują na igłach od wczesnego lata do wczesnej jesieni.
- smolik szyszkowiec (Pissodes validirostris) – samica chrząszcza składa jaja w młodych zielonych szyszkach. Larwy żerują także na młodych pędach. Uszkodzone szyszki są częściowo płone, zasychają i szybciej opadają.
- szeliniak sosnowy (Hylobius abietis) – larwy tego chrząszcza drążą korytarze w drewnie w części przyziemnej młodych sosen.
Do częściowo szkodliwych ptaków, ze względu wysoką liczebność, można zaliczyć wróble i zięby , które niszczą w szkółkach liścienie kiełkujących nasion oraz zjadają wysiane nasiona. Także szereg gatunków dzięciołów , a także krzyżodziób wyjada nasiona, wyłuskując je z szyszek. Często spotykane są setki wyłuszczonych szyszek sosnowych pod drzewami, na których dzięcioły w rozwidleniu gałęzi lub spękaniach kory umocowują zerwane szyszki dla łatwiejszego wydobycia z nich nasion (tzw. kuźnia dzięcioła ). Szkody te w plantacjach nasiennych mogą nabrać istotnego znaczenia. Poza tym, z nieznanych dotąd przyczyn, dzięcioły powodują, przez nakłuwanie dziobem kory na zupełnie zdrowych strzałach sosen, powstawanie pierścieniowatych, dobrze widocznych nabrzmień (prawdopodobnie robią to podczas suszy w poszukiwaniu wody). Dzięcioł potrafi także wykuć liczne dziuple w zdrowych drzewach, z których tylko jedna służy do gniazdowania.
Igły i pąki sosen chętnie zjadają głuszce oraz cietrzewie . Powoduje to deformacje drzew, jednak szkody te nie mają znaczenia gospodarczego, ze względu na bardzo niską liczebność tych ptaków w naszych lasach.
[ edytuj ] Choroby
- Zamieranie pędów sosny – choroba powodująca uszkodzenia pączków, pędów, obumieranie siewek i całych drzew. Wywoływana przez patogeny (grzyby): Gremmeniella abietina (Lagerb.) Morelet, Cenangium ferruginosum Fr., Sphaeropsis sapinea Fr. Zarażone siewki obumierają w ciągu 1 lub 2 lat.
[ edytuj ] Obecność w kulturze i symbolice
- Sosna zwyczajna jest drzewem narodowym Szkocji .
[ edytuj ] Bibliografia
- Stefan Białobok , Adam Boratyński: Biologia sosny zwyczajnej. Władysław Bugała (red). Poznań-Kórnik: Sorus, 1993. ISBN 83-85599-21-5 .
- Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski: Słownik botaniczny. Wyd. II, zmienione i uzupełnione. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003. ISBN 83-214-1305-6 .
Przypisy
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Scotch Pine. W: Silvics of North America: 1. Conifers. . Washington, DC: U.S. Department of Agriculture, Forest Service, 1990, s. 1000, seria: Agriculture Handbook 654.. (en)
- ↑ Gregor Aas, Andreas Riedmiller: Drzewa. Peter Schütt (współpraca). Warszawa: MUZA SA, 2005. ISBN 83-7200-625-3 .
- ↑ Dyakowska J, Zurzycki J (1959) Gravimetric studies on pollen. Bull Acad Polonaise Sci Ser Sci Biol 7, 11–6.
- ↑ F. Pohl (1937). Die Pollenkorngewichte einiger windbliitiger Pflanzen und ihre okologische Bedeutung. Beih. Bot. Zbl, Abt. A, 57, 112–72.
- ↑ 5,0 5,1 Pinus sylvestris (en). W: Gymnosperm Database [on-line]. [dostęp 12 grudnia 2006].
- ↑ Conifer Specialist Group 1998: Pinus sylvestris (en). W: 2006 IUCN Red List of Threatened Species [on-line]. IUCN, 2006. [dostęp 12 grudnia 2006].
- ↑ W roku 2002 w ramach konkursu "Najgrubsze drzewo w Polsce" organizowanym przez Przegląd Leśniczy została uznana za najgrubszą ze zgłoszonych sosen i zajęła I miejsce.
- ↑ 8,0 8,1 Kampinoski Park Narodowy. Pomniki przyrody w parku i otulinie . [dostęp 12 grudnia 2006].